ÜRETİM ÖRGÜTLERİNDE MOTİVASYON TEORİLERİ VE VERİMLİLİĞE ETKİSİ

Yönetim, birden fazla kişinin belirli bir amaç için bir araya gelerek planlama, örgütleme, yöneltme (motive etme), koordinasyon (eşgüdüm) ve kontrol (denetim) gibi eylemleri gerçekleştiren bir süreç olarak tanımlanabilir. Bazı yönetim bilimciler, yönetimin öğelerini altı veya yediye de çıkartmaktadırlar. Ancak yönetim sürecinin olmazsa olmaz en etkili beş öğesinden söz etmenin doğru olacağı kanısındayım.

İş görenlerin çalıştığı her örgütte yöneltme işlevi (motivasyon) mutlaka yer almalıdır. İnsanlar, birbirleri arasında ilişkileri olan, düşünen ve sorunları olan, günlük toplumsal olaydan olumlu veya olumsuz olarak etkilenen duygusal bir varlıktır. Bu nedenle, İş görenleri yöneltmede dikkat edeceğimiz önemli konu psikolojik ve sosyolojik noktaları oldukça önemlidir ve özellikle ağırlığı olan bir öğedir.
2000'li yıllara girerken, sanayileşmekte ve sanayileşmiş ülkelerde insanlar hangi üretim ve hizmet sektöründe çalışırsa çalışsın, belirli zamanlarda bunalıma girdiği ve çıkmakta zorluk çektiği zaman görülmektedir. Makineleşmenin, kentleşmenin ve çevre sorunlarının, gürültünün ve aynı işi uzun süre yapmanın yarattığı monotonlaşmanın insanlar üzerinde yarattığı stres, sıkıntı ve bunalım, insanların bireysel sorunları ile de birleşince; personelin doğal olarak bu durumlardan kurtarılması gerekmektedir.

Her türlü sektörde yönetimin başarısı, yöneticinin başarısı ile doğru orantılıdır. Yöneticinin başarısı ise, İş görenlerin üretkenliği, verimliliği teknoloji ve ortamın huzurlu olması ile doğrudan ilgilidir. İş görenlerin başarısı ise, onların yönetilmelerine, yönlendirilmelerine, motive edilmelerine, güdülenmelerine, isteklendirilmelerine ve uyum içinde çalışabilmelerine bağlıdır.

İŞ GÖREN SEÇİMİNDE MOTİVASYON TESTLERİ

Bir işletmede çalışan personeline verimliliğini artırması için gereken organizasyon ve motive mutlaka yapılmalıdır. İnsanların nelerden hoşlandığı, hangi faktörlerin insanların çalışmasına etki ettiği, işletme yöneticisi tarafından bilinmelidir. Yöneticinin, çalışanları veya İşgörenleri motive edebilmesi için insanları tanımak zorundadır. Bundan dolayı motivasyon testleri geliştirilmiş, bu testlerle iş görenlerin tutum ve davranışlarını ölçmeye yarayan motivasyon testleri uygulanmaya başlanmıştır.

Bireyin tipik davranış veya tutumunu ölçmeye yarayan motivasyon testleri iç grupta oluşmaktadır.

-İlgi testleri: Bu test bireylerin hangi tür faaliyet ve konulara ilgi duyduğunu tespit etmek amacıyla yapılır. Bireyin seçtiği işte ne kadar başarılı olacağından çok, ne kadar tatmin olacağını kestirmeye yarayan testlerdir.

-Kişilik Testleri: Özellikle yönetim görevine seçilecekler için tercih edilmektedir. Bu testlere sorumluluk , önderlik, kendi kendini denetleme vb. görev gerekleriyle uyum objektiflik gibi bireye ilişkin özelliklerin uygunluğunun saptanması amaçlanmaktadır. Yönetsel görevin ne tür özellikler gerektirdiğini belirtmek zor olduğundan bu testlerin düzenlenmesi ve uygulanması zaman almakla beraber zor bir iştir.
-Tercih Testleri: İş görenlerin hangi tür işleri tercih ettiklerini saptamaya yöneliktir. Diğer motivasyon testleri iş ile bireyin özellikleri arasında dolaylı bir ilişki kurulabileceği varsayımından hareketle hazırlandıkları tercih testleri ,bireyin tercihlerini doğrudan belirleyen testlerdir.

Testlerin Değerlendirilmesi

Testlerin gerçekten istenileni ölçüp ölçmediklerinin incelenmesi ,diğer bir değişle gereken değerlendirmenin yapılması önemlidir. Bir işletmede iş görenler üzerinde uygulanan testlerin işe yararlığı ,geçerli ve güvenilir olmalarıyla sağlanabilir.

Güvenilirlik testlerinin değişik zamanlarda ve değişik tertiplerde uygulandıklarında aynı sonuçları vermesidir.

Bir iş görene uygulana test, belli bir zaman geçtikten sonra aynı kişiiye uygulandığında yakın sonuçlar verebilmelidir.

Geçerlilik ise ,testleri başarılı derecesiyle iş görenin yaptığı işte gösterdiği başarı derecesi arasında pozitif korelasyonun bulunmasıdır. Testlerin yüksekliği ve düşüklüğü arasında bir analiz yapmak zordur. Burada korelasyon katsayıları teste katılanların sayısına göre değerlendirilebilmektedir.

Testlere güvenlik ve geçerlilik durumları da ayrıca test edilmelidir. Testlerin test edilmesiyle ,testlerin hangi işler için gerçek başarı ölçütleri oldukları ve testle iş başarısı arasında sıkı bir korelasyon olup olmadığı anlaşılabilir.

ÜRETİMDE ETKİLİ OLMAK

Motivasyon insanları harekete geçiren ,iş yapmaya üretmeye yönelten duygu,düşünce ve dürtülerin bütününü ifade eder. Üretim ve sorunları çözmek için motivasyon şarttır. Günümüzde yöneticiler,psikologlar ve sosyologlar motivasyon kavaramı üzerinde durmakta ve yeni teoriler üretmeye çalışmaktadırlar.

Bugüne kadar motivasyonda özellikle dört teori veya dört yöntem üzerine ağırlık verilmektedir. Bu yaklaşımlar;

X,W,Z gibi sembollerle ifade edilmekte ,bunlara yöntem yaklaşımlarının ismi verilmektedir.

X Teorisi: Bu teoriyi uygulayan yöneticiler ,bireylerin aslında vurdumduymazlığa meyilli ,tembel olduklarına inanır. Ancak çalışanları işten çıkarma ile tehdit ederek verimi arttırmaya çalışır. X tipi motivasyonda "Emir demiri keser" yöneticinin bir elinde sopa diğer eline yardımcı olur. Bu araçalar iş görmeyen eşek veya yürümeyen katırları ,iş gördürmek ,yürütmek içindir. Yöneticilerin başarısı öllendirmeyi, başarısızlığı ise uygun bir cezayı gerektirir. Hatta öyle suçlar gündeme gelir ki ,işten kovulmayı bile gündeme getirebilir.

Böylesi bir yöntemde motivasyon ,çalışanları güdüleme ,iş görmeye isteklendirme yerine; iradelerine hükmetme ve koyun güder gibi yönlendirmeyi hedeflemektedir. Demekrasinin eksik, insanların genel eğitim düzeyinin çok düşük olduğu dönemlerde çok yaygın olan bu motivasyon yöntemi ,sanayileşmiş ülkelerde giderek gözden düşüyor ve dışlanıyor. Ülkemizdeki işletmelerde bu yöntem özellikle eski tip yöneticilerde yaygın olmkala beraber ,ilkokul ve ilköğretim mezunu iş adamlarının,genel müdürleri ve müdürlerin icraatlarına müdahale etmesi,onları yönetmesi bu yöntemin özelliklerini yansıtmaktadır. Bu gibi işi bilmeyen patronların bu yöntemi benimsedikleri oldukça yaygındır.

BELİRLİ ZAMANDA VERİMLİLİK

Bu kısımda yukarıdaki sözünü ettiğimiz ve sembollerle gösterdiğimiz teorileri incelemeye çalışacağız.

X Teorisi: bu yöntemin uygulanması belirli işlerde etkin olabilir. Kısa vadede kalifikasyon düzeyinin düşük olduğu işlerde olumlu sonuç verebiilir. Çalışanlar ya da iş görenler işlerine yaratıcılıklarını (yetenek ve becerilerini )katmaları ,istendiğinde pek de başarılı olunması kısmidir.

W Teorisi: insanların yalnız korkutularak çalıştırılması ,başarılı olması öngörülüyor. Bu teorinin özelliği ,dayakla ceza ile iş gördürme ,verimli olmayı hedeflemektedir. W harfi, dayağın ingilizcesi olan "Whiplash" dan alınmış bir teori bazı gelişmemiş ve gggelişmekte olan ülkelerin kullandıkları yöntemdir. Gelişmekte olan ülkelerin bir çoğunda kulllanılmıyor. Gelişmiş ülkelerde bulunan işletmelerin kulllanması %80-90 oranında söz konunusu değildir.

Z Teorist; Bu teori, özellikle Japonya da üretilmiştir. İş görenlerin işlerinde güvenle çalışmaları, işletmesine sahip çıkmaları, ömür boyu istihdama dayanan motivasyon sistemidir. Z teorisinde, işletmeye sadakat duygusu, motivasyon sorununu çözüyor. Küreselleşme fırtınası, en büyük Japon şirketlerini bu yöntemin uygulanmasını yavaş yavaş terketmeye başladı veya zorladı. Dolayısıyla, Z teorisi küreselleşmenin hüküm sürdüğü bu günlerde önemini kaybetmiştir.

Y Teorist; Bu teori günümüzde geçerliliğini koruyan ve işletmelerde hakim olan bir teoridir. Y teorisi, yöneticinin, iş görenlerin iradesine hükmetmek, onları gütmek değil; iş görenlerin yeteneklerini sergilemek, çalışan veya iş görenin kendi kendini motive etmesi ve öz denetim olayıdır.

Y TEORİSİ VE MOTIVASYON

Yönetici, insanların kendini geliştireceği ve aşacağı altyapı, ortamı oluşturduktan sonra geriye çekilir. Bu yöntemde adil bir ücret sistemi vardır. Yöneticiye istekli, coşkulu ve hareketli çalışma ortamı Sağlar.

Günümüzde her yöneticinin kendine göre bir motivasyon yöntemi vardır. Türkiye'de şu anda geçerli ve uygulanan X ve Y yöntemlerinin karmasıdır. Ancak, çalışanların eğitim düzeyi yüksekliğinde, ülkede demokrasi derinleştiğinde Y yöntemine ağırlık vermek gerekiyor. Günümüz hükümeti kendi özelliği itibarı ile Y teorisi ile yönetmeyi amaçlamaktadır. Koç ve Sabancı gibi büyük kuruluşlarda uygulanan yöntem iş görenlerin kendi kendilerini motive etmesidir. Galatasaray Futbol Takımı Teknik Direktörü Fatih TERİM büyük bir değişiklik yaparak Y yöntemini uygulamaya başladı ve başarılı oldu diyebiliriz.

Gerek sektörlerde, gerekse hizmet sektörlerinde zorlama ile kalıcı ve sürdürelebilir bir başarı elde etme olasılığı yoktur.
Sivil toplum kuruluşları (Kitle örgütleri) üyeler ve tabanına doğru motivasyonu yaymaya çalışmaları ile demokrasinin gelişmesine yardımcı olacaklardır.

MOTİVASYONDA ATILACAK ADIMLAR

Her şeyden önce yönetici motivasyon konusunda bilgi sahibi olmalıdır. Yönetici motivasyon konusunda bilgi sahibi olmazsa, adım atmak mümkün olamaz. Yönetici motivasyon için gerekli ortamı sağlar. İlkeler geliştirir ve motivasyon için adım atmaya başlar. Bu konuda yöneticinin görevleri;

• Bir örgütte iş görenlerin kendi kendilerini motive edecekleri ortamı ve koşulları yaratmak,
• Eleman istihdam ederken, gerekli motivasyon testlerini uygulamak, en iyilerini bulup seçmek,
• Başarılı bir örgüt yönetimi, adil bir ödüllendirme sistemi kuran maddi ve manevi ödül arasındaki dengeyi iyi belirleyen,
• Motivasyonun ağırlık noktası, gelişmelerde haberdar olan, yeni bilgileri öğrenen, becerilerini geliştiren,
• Motivasyon çabalarınızın temelinde insana,iş gören ve herkese saygı besleyen bunun yanında sevgi vermeyi unutmayan yöneticilere ihtiyaç vardır.

Bunların yanında iş heyecanı sınırlı olan kişileri harekete geçirmek, dengesiz ücret sistemi, adaletsiz ödüllendirme sistemi gibi olumsuzluklar motivasyon sisteminde kısa devreler oluşmasına sebep olur.
Adaletsiz atamalar, olumsuz örgüt kültürü, geleneksel motive sistemleri, iş görenlerin motivasyonunda etkili olamaz. Yanlış ve taraflı uygulamaların arkasında iş görenlere veya halka attığınız konferanslar ve nutuk-lar inandırıcılığını yitirir, ikna niteliği zayıftır.

Yukarıda açıkladığımız motivasyon teorilerinden mükemmel yoktur. Ancak, zamana göre en iyisi bulunabilir. Bu da yöneticinin yeteneği ve becerisine bağlıdır.

Manevi ve maddi rüşvet zannı ile toplumun karşısına çıkmak doğru değildir.

Toplumun karşısına çıktığınızda hemen sırıtır. Motive edilmesi gereken toplumda yuh sesleri duyulur, sizlerde rezil olursunuz, sektörünüzde.